ข้อมูลทั่วไปของอำเภอแม่แจ่ม  
     อำเภอแม่แจ่มเป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดเชียงใหม่ ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของตัวเมืองเชียงใหม่ มีเขตติดต่ออำเภอต่างๆของจังหวัดเชียงใหม่และจังหวัดแม่ฮ่องสอน ที่ตั้งของตัวอำเภอแม่แจ่มนั้น
อาจกล่าวได้ว่าตั้งอยู่หลังดอยอินทนนท์ เพราะตัวอำเภอแม่แจ่มตั้งอยู่ในหุบเขาด้านหลังดอยอินทนนท์
การเดินทางจากตัวเมืองเชียงใหม่สู่อำเภอแม่แจ่ม ต้องข้ามดอยอินทนนท์ไป โดยอาศัยเส้นทางหลัก
สู่ยอดดอย ก่อนจะแยกจากเส้นทางหลักลงสู่อำเภอแม่แจ่ม นับเป็นระยะทางจากตัวจังหวัดประมาณ
115 กม. ใช้เวลาเดินทางโดยรถยนต์ส่วนตัวประมาณ 2 - 3 ชั่วโมง

     อำเภอแม่แจ่ม เป็นอำเภอที่มีพื้นที่มากที่สุดในจังหวัดเชียงใหม่ มีเขตที่ตั้งติดต่อกับพื้นที่อื่นดังนี้
- ทิศเหนือ ติดเขตอำเภอกัลยานิวัฒนา จังหวัดเชียงใหม่
- ทิศใต้ ติดเขตอำเภอจอมทอง อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่
- ทิศตะวันออก ติดเขตอำเภอสะเมิง อำเภอแม่วาง อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่
- ทิศตะวันตก ติดเขตอำเภอขุนยวม อำเภอแม่ลาน้อย อำเภอแม่สะเรียง จังหวัดแม่ฮ่องสอน

     อำเภอแม่แจ่ม มีพื้นที่ทั้งหมดประมาณ 2,686.571 ตารางกิโลเมตร พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นป่าและภูเขาประมาณร้อยละ 70 ของพื้นที่ทั้งหมด เป็นที่ราบเชิงเขาร้อยละ 20 เป็นพื้นที่ราบเพียงร้อยละ 10

 

   
     อำเภอแม่แจ่มมีประชากรทั้งสิ้น รวม 56,723 คน (พ.ศ.2552) คิดเป็นร้อยละ 3.47
ของประชากรจังหวัดเชียงใหม่ ประกอบด้วยชนเผ่าต่างๆ 5 ชนเผ่า ได้แก่

คนเมือง (ไตยวน) ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในตัวอำเภอที่เป็นที่ราบลุ่มน้ำแจ่ม
ชนเผ่าปกาเกอะญอ อาศัยแถบที่ราบสูงตามเชิงเขา เป็นชนเผ่าที่มีจำนวนมากที่สุด
ชนเผ่าลัวะ ชนเผ่าดั้งเดิมของเมืองแจ๋มในอดีต
ชนเผ่าม้ง ชนเผ่าที่มีการขยายตัวมากที่สุด
ชนเผ่าลีซอ ชนเผ่าที่มีจำนวนน้อยที่สุด

     ประชากรของอำเภอแม่แจ่มมีอาชีพหลัก ได้แก่ เกษตรกรรม และอาชีพเสริม ได้แก่
การประกอบอาชีพด้านหัตถกรรม

     การเดินทางจากตัวเมืองเชียงใหม่เข้าสู่อำเภอแม่แจ่มทำได้ 2 เส้นทาง คือ
     เส้นทางที่ 1 ใช้ทางหลวงหมายเลข 108 สายเชียงใหม่-ฮอด แยกขวาก่อนถึงอำเภอจอมทอง
เข้าสู่ทางหลวงหมายเลข 1009 เส้นทางขึ้นดอยอินทนนท์ แล้วแยกซ้ายสู่ทางหลวงหมายเลข
1192 เข้าสู่ตัวอำเภอแม่แจ่ม รวมระยะทางประมาณ 115 กม.

     เส้นทางที่ 2 ใช้ทางหลวงหมายเลข 108 เช่นกัน แต่ไม่ใช้เส้นทางขึ้นดอยอินทนนท์ วิ่งผ่าน
อำเภอจอมทองสู่อำเภอฮอด แล้วแยกขวาไปตามทางหลวงหมายเลข 108 ผ่านออบหลวง
แล้วแยกขวาสู่ทางหลวงหมายเลข 1088 เข้าสู่ตัวอำเภอแม่แจ่ม รวมระยะทางประมาณ 150 กม.

     เส้นทางที่ 1 เป็นเส้นทางที่สั้นกว่า แต่สูงชันและคดเคี้ยว บางจุดแคบมาก ส่วนเส้นทางที่ 2
มีระยะทางไกลกว่า แต่เส้นทางกว้าง และไม่สูงชันเท่าเส้นทางแรก นอกจากนี้ จากตัวอำเภอแม่แจ่ม
ยังสามารถเดินทางต่อไปสู่อำเภอขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอนโดยเส้นทางหลวงหมายเลข 1263


   
องค์ประกอบที่สำคัญของเมืองแม่แจ่ม  

หอพ่อเจ้าหลวง
     คติความเชื่อเรื่องผี และพุทธศาสนา ก่อให้เกิดองค์ประกอบที่สำคัญและเป็นโครงสร้างของเมืองแม่แจ่ม ความเชื่อเรื่อง “พ่อเจ้าหลวง หรือ
ผีควบเมือง” ทั้ง 3 องค์ของชาวแม่แจ่มที่ทำหน้าที่ปกปักรักษาคุ้มครองผู้คนและเมืองให้ปราศจากทุกข์ภัยต่างๆ ตำแหน่งที่ตั้งของหอพ่อเจ้าหลวง ทั้ง 3 หอ ครอบคลุมพื้นที่ทั้งหมดของเมืองประกอบด้วย “หอพ่อเจ้าหลวง
ม่วงก๋อน” ตั้งอยู่ด้านทิศเหนือของเมือง บนภูเขาสูงบริเวณต้นน้ำหรือ “น้ำออกฮู”“หอพ่อเจ้าหลวงกอนเมือง” ตั้งบนที่ราบลุ่มขนาดใหญ่ของเมือง
ริมน้ำแจ่มด้านด้านทิศตะวันตกบริเวณบ้านพร้าวหนุ่ม และ“หอพ่อเจ้าหลวงดอนแต้น”ตั้งอยู่ในดงไม้ใหญ่ด้านทิศใต้ของเมืองแม่แจ่มบริเวณบ้านดงหลวง

วัด
     วัดสำคัญระดับเมืองของแม่แจ่มคือ วัดช่างเคิ่ง ตั้งอยู่บริเวณศูนย์กลางชุมชนเก่าของเมืองแม่แจ่ม มีพระธาตุเป็นประธานของวัด โหล่งเมืองตอนเหนือมีวัดเจียง วัดพุทธเอ้น วัดกองกาน เป็นวัดสำคัญของพื้นที่ โหล่งเมืองทางตอนใต้ มีวัดป่าแดด วัดยางหลวง และวัดบ้านทัพ เป็นวัดที่สำคัญของพื้นที่ นอกนั้นเป็นวัดศูนย์กลางของแต่ละหมู่บ้าน วัดเป็นพื้นที่ประกอบกิจกรรมทางศาสนาและการศึกษาทางธรรมแล้ว ยังเป็นพื้นที่สาธารณะที่สำคัญของเมืองและหมู่บ้าน สำหรับงานวัฒนธรรม ประเพณีต่างๆ

ป่าช้า
     มักตั้งอยู่ในดงไม้ใหญ่ท้ายหมู่บ้าน หมู่บ้านทั่วไปจะมีป่าช้าของตนเอง แต่หมู่บ้านขนาดเล็กจะใช้พื้นที่ร่วมกัน

 

กาด หรือ ตลาด เมืองแม่แจ่ม
     ในอดีตมีวิถีชีวิตแบบเศรษฐกิจพอเพียง หรือ แบบพอยังชีพ ทุกครอบครัวปลูกข้าวเพื่อเป็นอาหารหลัก ปลูกพืชสวน พืชไร่ เพื่อใช้เป็นอาหาร รวมทั้งหาอาหาร ยารักษาโรค วัสดุที่ใช้ในการสร้างบ้านจากป่า ผ้าก็ทอใช้เอง เครื่องมือเครื่องใช้ในครัวเรือนและทำเกษตรกรรม ก็สานจากไม้ไผ่ ตลาดจึงไม่ค่อยมีความจำเป็นสำหรับชีวิต มีเพียง

     “กาดเช้า” ที่ศูนย์กลางเมืองเพื่อขายสินค้าการเกษตรที่ผลิตได้ แล้วซื้อสินค้าที่จำเป็นจากภายนอก เช่น น้ำมันก๊าด เกลือ ปลาแห้ง เป็นต้น ตามหมู่บ้านจะมี“กาดย่อย” หน้าบ้าน ขายสินค้าเล็กๆน้อยๆ ประเภทผัก ผลไม้ ที่เหลือกินในบ้าน เคยมี “เรือนร้านค้า”ที่ขายสินค้าตามศูนย์กลางหมู่บ้านในช่วงที่เศรษฐกิจดี เช่น ที่บ้านพร้าวหนุ่ม
     ปัจจุบันกาดเช้าของเมืองแม่แจ่ม ได้พัฒนาจากการติดกาดเช้าเฉพาะเวลาเช้ามืด เป็นมีกาดเช้าเพื่อขายส่งสินค้าการเกษตรในเวลาเช้ามืด ที่ถนนด้านหน้าตลาด และสร้างอาคารคอนกรีตเสริมเหล็กเพื่อขายสินค้าประเภท ของชำ ผลไม้จากภายนอก เสื้อผ้า ที่นำเข้าจากอำเภอจอมทอง หรือ จากเมืองเชียงใหม่ ตลาดสดตั้งอยู่ใกล้บริเวณศูนย์ราชการอำเภอแม่แจ่ม ใกล้สะพานข้ามน้ำแม่แจ่มเพื่อสามารถให้บริการลูกค้าได้สะดวกในพื้นที่ทั้งสองฝั่งของแม่น้ำ รอบๆ ตลาดเป็นย่านการค้า ที่มีร้านค้าประเภทอาคารพาณิชย์ ขายอาหาร ขายยา รวมทั้งเป็นที่ตั้งของธนาคารสาขาต่างๆ ปัจจุบันร้านค้าที่มีความทันสมัยของเมืองแม่แจ่ม คือ ร้านสะดวกซื้อ ที่มีอยู่ 2 แห่ง


ศูนย์ราชการอำเภอแม่แจ่ม
     ตั้งอยู่บริเวณใกล้วัดช่างเคิ่ง เป็นศูนย์กลางการปกครองในปัจจุบัน

หมู่บ้าน
     หมู่บ้านกระจายตัวอยู่ตามที่สันพนังธรรมชาติที่น้ำท่วมไม่ถึงและตามพื้นที่ไหล่เขา

พื้นที่เกษตรกรรม
     บนพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำ พื้นที่เชิงเขาหรือนาขั้นบันไดระดับต่ำและพื้นที่บนภูเขาที่ทำไร่แบบเลื่อนลอย

     ลักษณะทางกายภาพของสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ คติความเชื่อเรื่องผีและพุทธศาสนา วิถีชีวิตในสังคมเกษตรกรรม เป็นปัจจัยในการก่อรูปของเมืองแม่แจ่ม ความเป็นเมืองปิดในอดีตทำให้แม่แจ่มยังคงรักษารูปแบบและวิถีชีวิตแบบชาวล้านนาที่งดงามไว้ได้